Hversu mikið orlof þarft þú að veita starfsfólki?

Hverjum þetta á við

Lögbundið orlof ber að veita öllum sem starfa hjá þér gegn launum á grundvelli ráðningarsamnings (1. gr.). Það á jafnt við um:

• Fast starfsfólk og hlutastarfsfólk · sami réttur til orlofsdaga; aðeins orlofslaunin reiknast hlutfallslega af unnum tíma og launum.
• Óreglulegan eða meðaltalsvinnutíma · orlof safnast frá fyrsta mánuði, 2 dagar á mánuð (hálfur mánuður eða meira telst heill).
• Starfsmannaleigufólk · leigan er formlegi vinnuveitandinn og greiðir laun og orlofslaun, en þú getur borið samábyrgð vangreiði hún lágmarkskjör og starfsmaðurinn á rétt á sambærilegum grunnkjörum.

Þú þarft ekki að veita raunverulega sjálfstæðum verktökum orlof · lögin ná aðeins til launþega, ekki þeirra sem vinna eftir verksamningi.

Hversu marga daga þarft þú að veita

Lögbundna lágmarkið er 24 virkir dagar á orlofsári, reiknað sem 2 dagar fyrir hvern unninn mánuð. Það er talið í virkum dögum, ekki almanaksdögum: sunnudagar og almennir frídagar teljast ekki til orlofsdaga þegar orlofið er tekið. Þetta er lágmark, ekki hámark, og nær allir vinnustaðir falla undir kjarasamning sem veitir fleiri daga.

Þetta er dæmigert mynstur, ekki tæmandi tafla. Lögin tryggja aðeins 24 daga lágmarkið; allt umfram það kemur úr kjarasamningi og tröppurnar eru mismunandi eftir stéttarfélagi, svo athugaðu samninginn sem á við hvern starfsmann. Við fundum ekki íslensk lagaákvæði um sérstakan viðbótarrétt til orlofs vegna ungs aldurs eða skertrar starfsgetu · eigi það við hjá þér, skoðaðu þá viðeigandi kjarasamning.

Sumarorlof og samfellda orlofið

Meginreglan er að veita orlofið í einu lagi á sumarorlofstímanum 2. maí til 15. september. Almennu kjarasamningarnir krefjast oftast 20 virkra daga (4 vikna) samfellds orlofs, oft á tímabili sem nær til 30. september, svo athugaðu samninginn sem á við. Sé hluti orlofsins tekinn utan sumartímans að ósk vinnuveitanda skal lengja þann hluta um 25% (til dæmis verða 4 dagar að 5). Vinnuveitandi ákveður tímasetningu en skal ráðfæra sig við starfsmann og tilkynna orlofið, helst með minnst mánaðar fyrirvara.

Almennir frídagar

Á Íslandi eru 14 almennir frídagar á ári (nýársdagur, skírdagur, föstudagurinn langi, páskadagur, annar í páskum, sumardagurinn fyrsti, 1. maí, uppstigningardagur, hvítasunnudagur, annar í hvítasunnu, 17. júní, frídagur verslunarmanna og jólin tvö), auk tveggja hálfra frídaga · aðfangadags og gamlársdags frá hádegi. Listinn er sá sami um allt land. Lendi almennur frídagur inni í bókuðu orlofi telst hann ekki til orlofsdaga; starfsmaðurinn fær þann dag til viðbótar.

Hvað segja lögin

Íslenskur orlofsréttur byggir á orlofslögum nr. 30/1987 (lög um orlof), með síðari breytingum, sem kjarasamningar einstakra atvinnugreina bæta við í reynd. Hér er samantekt eftir greinum fyrir þá sem vilja bakgrunninn.

Gildissvið (1. gr.)

Lögin taka til allra þeirra sem starfa í þjónustu annarra gegn launum · það er launþega, ekki sjálfstæðra verktaka.

Ávinnsla (3. gr.)

Starfsmaður vinnur sér inn 2 orlofsdaga fyrir hvern unninn mánuð á orlofsárinu; hálfur mánuður eða meira telst heill mánuður, en styttri tími fellur út. Enginn sérstakur biðtími er áður en orlof safnast; það eina sem takmarkar er hversu mikið orlof og orlofslaun hafa í raun áunnist á þeim tímapunkti. Sunnudagar, almennir frídagar og fyrstu fimm laugardagarnir sem lenda innan orlofstímans teljast ekki til orlofsdaga þegar orlofið er tekið. Af 14 almennum frídögum ársins byggir frídagur verslunarmanna að hluta á kjarasamningum fremur en almennum lögum en nær til nær allra í reynd, og almennt færist frídagur ekki yfir á virkan dag þótt hann lendi á helgi.

Orlofsár og skipting ávinnslu og töku (3. gr.)

Orlofsárið er frá 1. maí til 30. apríl. Ísland skiptir ávinnslu og töku í tvö aðskilin tímabil, svipað og sænska kerfið: orlof sem vinnst á einu orlofsári verður tækt til töku á því næsta, einkum á sumarorlofstíma þess.

Tímasetning og samfellda orlofið (4. og 5. gr.)

Að meginreglu skal veita orlofið í einu samfelldu lagi á tímabilinu 2. maí til 15. september. Kjarasamningar mega breyta skyldubundna hlutanum, en lögin heimila aðeins að stytta hann niður í 14 samfellda daga · í reynd ganga almennu kjarasamningarnir lengra og krefjast 20 virkra daga (4 vikna), oft á tímabili sem nær til 30. september; opinberir samningar setja sín eigin afbrigði. Orlof sem tekið er utan tímabilsins að ósk vinnuveitanda lengist um 25%. Starfsfólk í landbúnaði og við síldveiðar má taka allt að helming orlofs utan sumars samkvæmt sérreglum. Vinnuveitandi ákveður tímasetningu en skal ráðfæra sig við starfsmann, taka tillit til óska hans eftir föngum og tilkynna orlofið með fyrirvara · helst minnst mánuði fyrirfram.

Veikindi í orlofi (6. gr.)

Veikist starfsmaður (með læknisvottorði) svo að hann getur ekki tekið áætlað orlof má fresta því, en það skal að jafnaði ljúka fyrir 31. maí á næsta orlofsári · þröng, skjalfest undantekning frá reglunni um að nýta orlofið innan tímabilsins, ekki almenn heimild til að safna orlofi upp.

Orlofslaun (7. gr.)

Í stað þess að halda einfaldlega áfram að greiða föst laun í orlofi notar Ísland, eins og önnur Norðurlönd, hlutfallskerfi. Orlofslaun ávinnast að lágmarki 10,17% af heildarlaunum á ávinnslutímabilinu (þetta hlutfall svarar til 24 daga lágmarksins og hækkar samkvæmt kjarasamningum eftir því sem orlofsrétturinn fer yfir 24 daga; nákvæm hlutföll eru mismunandi eftir samningi). Þau greiðast síðasta virka dag fyrir orlof, miðað við launataxta þá, og orlofslaun mynda ekki frekari orlofslaun. Mánaðarkaupsfólk getur þess í stað haldið föstum mánaðarlaunum í orlofi ef meirihluti mánaðarkaupsfólks samþykkir, ella er áunnin fjárhæð geymd (oft á orlofsreikningi) þar til orlof er tekið.

Bann við flutningi og fyrning (13. gr.)

Ekki má framselja eða flytja orlof eða orlofslaun milli orlofsára · kerfið er byggt á því að nýta orlofið (eða fá það greitt) innan tímabilsins, ekki sem rúllandi dagabanka. Vinnuveitendur sem leyfa frestun í reynd eiga á hættu að missa þessa vernd, svo að slík frestun ætti að vera skjalfest undantekning fremur en sjálfgefinn réttur. Aðskilið frá flutningsbanninu fyrnist ógreidd orlofslaunakrafa eftir almennum 4 ára fyrningarfresti launakrafna.

Starfslok (8. gr.)

Við starfslok ber vinnuveitanda að greiða út öll áunnin, ónotuð orlofslaun með sömu reikningsaðferð og venjuleg orlofslaun.

Lokun og vinna í orlofi (9. og 12. gr.)

Lögin fjalla einnig um lokun vinnustaðar og banna starfsmanni að vinna gegn greiðslu í sinni starfsgrein meðan á orlofi stendur, en þessi ákvæði snerta daglegar skyldur vinnuveitanda minna en reglurnar um ávinnslu, tímasetningu og greiðslu hér að ofan.

Hverja lögin ná ekki til

Lögin ná ekki til raunverulega sjálfstæðra verktaka. Starfsmannaleigufólk er formlega ráðið (og greitt, þar með talin orlofslaun) af starfsmannaleigunni, þótt notendafyrirtækið geti borið varaábyrgð á vangreiddum lágmarkskjörum og starfsmaðurinn eigi rétt á sambærilegum grunnkjörum og eigið starfsfólk notandans. Starfsaldurshækkanir yfir 24 daga, og nákvæm aldurs- og starfsaldursmörk hvers þreps, koma úr kjarasamningum en ekki lögunum sjálfum; útbreiðslan er mjög víðtæk á Íslandi en tölurnar eru mismunandi eftir stéttarfélagi og atvinnugrein. Orlof opinberra starfsmanna hefur hins vegar verið 30 dagar fyrir alla frá breytingu árið 2020 sem afnam eldri aldurstengda þrepaskiptingu.

Algengar spurningar

Heimildir

• Orlofslög nr. 30/1987 · Alþingi, opinber lagatexti
• Lög um orlof nr. 30/1987 · heildartexti á PDF, Alþingi
• Orlofsréttur · Vinnuréttarvefur ASÍ
• Starfsmannaleigur · Vinnuréttarvefur ASÍ
• Útreikningur orlofslauna hjá mánaðarkaupsmönnum · Vinnuréttarvefur ASÍ
• Spurt og svarað um orlof · VR stéttarfélag
• Orlofsréttur · VR stéttarfélag
• Annual Leave Entitlement · Starfsgreinasamband Íslands (SGS)
• Ég fer í fríið · BHM, um ávinnsluár og töku
• Lengd orlofs í samningum · Samtök atvinnulífsins (SA)
• Flutningur og fyrning orlofs · Samtök atvinnulífsins (SA)
• Sérstakir frídagar · Samtök atvinnulífsins (SA)
• Orlofsréttur · Ísland.is, opinber vefur stjórnvalda